Stižu stroža pravila za proizvođače mlijeka

To je predviđeno Inoviranim nacionalnim programom za unapređenje kvaliteta sirovog mlijeka sa Akcionim planom i planom za postupanje sa neusaglašenim sirovim mlijekom, koji je Ministarstvo poljoprivrede pripremilo nakon preporuka Evropske komisije sprovedenih tokom prošle godine. Ove preporuke su date kroz mapu puta za ispunjavanje Mjerila 1 za zatvaranje pregovora u Poglavlju 12 (bezbjednost hrane, veterinska i fitosanitarna politika).

Dokument predviđa izmjene propisa, unapređenje sistema kontrole i niz mjera kojima bi se poboljšao kvalitet mlijeka koje se otkupljuje i prerađuje u Crnoj Gori.

Jedna od ključnih novina je unapređenje registra proizvođača mlijeka i životinja, kako bi država raspolagala preciznim podacima o svim gazdinstvima koja proizvode ili prerađuju mlijeko. Planirano je povezivanje laboratorijskih nalaza sa veterinarskim informacionim sistemom, što bi trebalo da omogući bržu reakciju inspekcija kada se utvrdi da sirovo mlijeko ne ispunjava propisane kriterijume. U dokumentu se, naime, konstatuje da “još uvijek nije uspostavljen efikasan sistem obavještavanja Uprave za bezbjednost hrane i nadležnog inspektora o rezultatima laboratorijskih analiza sirovog mlijeka”, zbog čega, kako se navodi, inspekcija do podataka dolazi tek “tokom službene kontrole objekta po Planu kontrole”, što “otežava i usporava dobijanje pouzdanih podataka o kvalitetu sirovog mlijeka i onemogućava blagovremeno postupanje inspekcije”.

Kategorizacija gazdinstava

Program predviđa i obavezne obuke za osobe koje uzorkuju i transportuju mlijeko, nastavak podrške za nabavku laktofriza, opreme za mužu i sredstava za održavanje higijene, kao i pojačane kontrole na farmama i u mljekarama. Za proizvođače kod kojih se utvrde nepravilnosti predviđene su upravne mjere, zabrana stavljanja mlijeka u promet, kao i prekršajni postupci u slučajevima propisanim zakonom.

Novina je i uvođenje kategorizacije gazdinstava u tri grupe, prema stepenu usklađenosti. U kategoriju A ulaze, kako piše u programu, “potpuno usklađena gazdinstva” čije “mlijeko može ulaziti u odobrene objekte za preradu mlijeka bez ograničenja”. Gazdinstva u kategoriji B moraju biti “podložna planovima korektivnih mjera, povećanim frekvencijama uzorkovanja, pojačanoj službenoj kontroli, ograničenim uslovima stavljanja na tržište, gdje je to primjenjivo”. Za kategoriju C, odnosno gazdinstva koja “stalno ne udovoljavaju zahtjevima”, predviđeno je “izricanje mjera za obustavu prikupljanja mlijeka, isključenje iz tranzicijskih aranžmana, zabranu stavljanja mlijeka na tržište, povlačenje odobrenja”.

Crna Gora je 2018. godine donijela prvi Nacionalni program za unapređenje kvaliteta sirovog mlijeka sa planom za postupanje sa neusaglašenim sirovim mlijekom koji je sadržao jasne okvire, smjernice, aktivnosti, nosioce aktivnosti i rokove za sprovođenje planiranih aktivnosti u cilju unapređenja sirovog mlijeka sa propisanim EU zahtjevima. Pri izradi programa uzete su u obzir specifičnosti crnogorskog ambijenta, način stočarske proizvodnje, proizvodnja tradicionalnih crnogorskih proizvoda od mlijeka (sira i kajmaka) i druge specifičnosti, pri čemu je poseban aspekt dat uticaju kvaliteta sirovog mlijeka na bezbjednost mlijeka i proizvoda od mlijeka koji se stavljaju na tržište. Kontinuiranim sprovođenjem svake pojedinačne aktivnosti u prethodnom periodu ostvaren je određeni, ali ne i dovoljni napredak u ovoj oblasti, naročito kada je u pitanju kvalitet sirovog mlijeka sa farmi koje kooperanti predaju odobrenim prerađivačkim objektima, istakli su iz Ministarstva poljoprivrede.

Prerada mlijeka u 28 objekata

U dokumentu se navodi da je tokom 2025. godine otkupljeno 28,5 miliona litara sirovog mlijeka, od čega je 26,49 miliona litara, odnosno 92,95 odsto, bilo usklađeno sa važećim standardima kvaliteta. Istovremeno, analiza pokazuje da je broj somatskih ćelija spušten ispod evropske granice, ali da ukupan broj bakterija i dalje predstavlja najveći izazov, posebno tokom toplijih mjeseci, zbog problema sa hlađenjem mlijeka i higijenom muže.

U Crnoj Gori trenutno posluje 28 odobrenih objekata u kojima subjekti u poslovanju hranom obavljaju djelatnost prerade mlijeka, od kojih je 7 objekata odobreno u skladu sa Uredbom o uslovima za odstupanje u pogledu izgradnje, uređenja i opremanja objekata koji imaju mali obim proizvodnje, prerade i obrade hrane. U sistemu otkupa (kooperantski odnos odobrenih objekata za preradu sirovog kravljeg mlijeka i proizvodnju proizvoda od mlijeka) je prosječno tokom 2025. godine bilo uključeno od 800 do 822 gazdinstava sa kojih se mlijeko sakupljalo i isporučivalo za potrebe prerade 28 odobrenih objekata, naveli su iz Ministarstva.

Prema podacima za prošlu godinu, Uprava za bezbjednost hrane je po zahtjevu poljoprivrednih proizvođača donijela 3693 rješenja o upisu poljoprivrednih gazdinstava (malih proizvođača) koja prerađuju mlijeko na sopstvenom gazdinstvu od sopstvenih životinja i proizvode (sir i kajmak) koji stavljaju na tržište.

Kvalitet opada u ljetnjim mjesecima

Ministarstvo u dokumentu doslovno ocjenjuje da “dok je hemijski sastav izvanredan, mikrobiološki kvalitet mlijeka u ljetnim mjesecima predstavlja značajno usko grlo za postizanje zahtjeva najviših standarda”, te da “fokus agrarne politike treba da bude na jačanju lanca hlađenja i striktnoj primjeni higijene muže”.

Autori programa upozoravaju i da prosječni pokazatelji kvaliteta prikrivaju velike razlike među proizvođačima. Kako se navodi, “podaci ukazuju na veliku kvalitativnu heterogenost među proizvođačima, gdje manji broj farmi sa izuzetno visokim kvalitetom mlijeka značajno popravlja prosjek, dok znatan broj manjih proizvođača i dalje bilježi lošije higijenske rezultate”.

Ministarstvo ocjenjuje da je napredak ostvaren zahvaljujući subvencijama i premijama vezanim za kvalitet mlijeka, ali upozorava da potpuna usklađenost sa evropskim zahtjevima još nije dostignuta. U programu se ističe da “ostvareni napredak nije samo rezultat savjesne proizvodnje, već je direktna posljedica uvođenja sistema premija koje su vezane za kvalitet sirovog mlijeka, čime je stvorena ključna ekonomska motivacija”. Zato je u programu predviđeno da se kroz pregovore sa Evropskom unijom obezbijedi prelazni period do 2030. godine za potpuno ispunjavanje standarda kvaliteta sirovog mlijeka sa međurokom već do 2028. godine, kada bi ukupan broj bakterija u sirovom mlijeku trebalo da bude ispod 300.000, da bi do 2030. godine pao ispod konačnih 100.000, koliko zahtijeva EU regulativa.

Nakon 2030. godine, kako je predviđeno programom, prerađivački pogoni će smjeti da koriste mlijeko koje ne ispunjava taj kriterijum samo pod strogo propisanim uslovima uz odvojeno sakupljanje, transport i preradu, u količini do 20 odsto ukupne dnevne proizvodnje, uz posebno označavanje proizvoda i zabranu izvoza. U dokumentu se izričito navodi da je “zabranjeno miješanje neusaglašenog i usaglašenog mlijeka”, a subjektu kod kojeg inspekcija to utvrdi “biće zabranjen izvoz”.

Kao jedan od ključnih rizika za sprovođenje čitavog programa, Ministarstvo prepoznaje i sopstvene administrativne kapacitete. U dokumentu se konstatuje “vrlo izražen nedostatak broja zaposlenih lica za sprovođenje službenih kontrola”, zbog čega je predviđeno jačanje inspekcijskih i veterinarskih službi kroz čitav period sprovođenja programa do 2030. godine.

“Skriveni izvoz” tokom turističke sezone

Ministarstvo poljoprivrede ukazuje da aktivno sprovodi mjere razvoja stočarske proizvodnje, kao što je podrška nabavci steonih junica i podrška kroz direktna plaćanja u stočarskoj proizvodnji (premije po grlu za krave i priplodne junice).

Ukupna proizvodnja mlijeka u Crnoj Gori procjenjuje se na oko 158 miliona litara godišnje, od čega se oko 15% prerađuje u odobrenim objektima za preradu mlijeka. Ostale količine mlijeka su van sistema otkupa za potrebe odobrenih objekata za preradu mlijeka i koriste se dijelom na gazdinstvima za sopstvenu potrošnju, a veći dio se prerađuje na gazdinstvima u proizvode od mlijeka (sir). Ovi proizvodi se stavljaju na tržište prodajom na kućnom pragu, lokalnim pijacama, sajmovima, preko objekata za prodaju hrane na malo (trgovine, ugostiteljski objekti), naveli su iz Ministarstva.

Tržište za proizvode od mlijeka se značajno uvećava tokom turističke sezone, kada se kroz ponudu turistima plasira značajna količina ovih proizvoda, tzv. “skriveni izvoz”.

U Crnoj Gori se isključivo proizvodnjom mlijeka za tržište bavi 1000 poljoprivrednika, dok se na više od 10000 poljoprivrednih gazdinstava proizvodi sirovo mlijeko za sopstvene potrebe. Višak proizvedenog mlijeka sa oko 4.500 gazdinstava se prerađuje na gazdinstvima ili predaje odobrenim objektima od čije prodaje se obezbjeđuju dodatna primanja, navodi Ministarstvo, koje ističe da mljekarstvo predstavlja veliki socijalni oslonac i sigurnost prihoda za stanovništvo naročito centralnog i sjevernog (ruralnog) područja Crne Gore.